Εισαγωγική επισκόπηση για μη ειδικούς. Παρουσιάζει το νομικό πλαίσιο και τις βασικές έννοιες του θέματος, ως πρώτη γνωριμία με αυτό.
Εισαγωγή
Η μεταφορά εμπορευμάτων δια θαλάσσης γίνεται είτε με σύμβαση ναύλωσης είτε με σύμβαση θαλάσσιας μεταφοράς, που αποδεικνύεται συνήθως με φορτωτική. Για τη δεύτερη έχουν θεσπιστεί διεθνείς κανόνες, που περιορίζουν την ελευθερία των μερών και εξασφαλίζουν ένα ελάχιστο επίπεδο ευθύνης του μεταφορέα. Η μελέτη συγκρίνει τα δύο συστήματα που ισχύουν σήμερα στην πράξη: τους Κανόνες Χάγης-Βίσμπυ και τους Κανόνες του Αμβούργου.
1. Από τον Harter Act στους Κανόνες του Ρότερνταμ
Τον 19ο αιώνα οι μεταφορείς, με την ισχυρότερη διαπραγματευτική τους θέση, ενσωμάτωναν στις φορτωτικές ευρύτατες ρήτρες απαλλαγής. Η αντίδραση των φορτωτών οδήγησε σε εθνικές ρυθμίσεις: τον Harter Act των ΗΠΑ (1893), τον αυστραλιανό Sea Carriage of Goods Act (1904) και τον καναδικό Water Carriage of Goods Act (1910).
Στη βάση αυτών καταρτίστηκε η Διεθνής Σύμβαση των Βρυξελλών της 25ης Αυγούστου 1924 για την ενοποίηση ορισμένων κανόνων σχετικά με τις φορτωτικές (Κανόνες της Χάγης). Η Σύμβαση τροποποιήθηκε με το Πρωτόκολλο του 1968 (Πρωτόκολλο Βίσμπυ) και με το Πρωτόκολλο του 1979, που εισήγαγε τις Ειδικές Τραπεζικές Μονάδες (SDR) ως μονάδα υπολογισμού των ορίων. Στο Ηνωμένο Βασίλειο οι Κανόνες Χάγης-Βίσμπυ εφαρμόζονται με τον Carriage of Goods by Sea Act 1971.
Οι αναπτυσσόμενες χώρες θεώρησαν ότι οι κανόνες αυτοί ευνοούσαν τους μεταφορείς. Με πρωτοβουλία των Ηνωμένων Εθνών καταρτίστηκε η Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για τη θαλάσσια μεταφορά εμπορευμάτων του 1978 (Κανόνες του Αμβούργου), που ισχύει από την 1η Νοεμβρίου 1992. Την έχουν κυρώσει 36 κράτη, κυρίως χώρες χωρίς μεγάλους εμπορικούς στόλους. Οι μεγάλες ναυτιλιακές χώρες, μεταξύ αυτών και η Ελλάδα, παρέμειναν στο σύστημα της Σύμβασης των Βρυξελλών.
Η νεότερη προσπάθεια ενοποίησης, οι Κανόνες του Ρότερνταμ (2008), καλύπτουν και τη μεταφορά «από πόρτα σε πόρτα» με θαλάσσιο σκέλος. Μέχρι σήμερα δεν έχουν τεθεί σε ισχύ, αφού τους έχουν κυρώσει μόνο πέντε κράτη, ενώ απαιτούνται είκοσι.
2. Η εφαρμογή στην Ελλάδα
Η Ελλάδα κύρωσε τη Σύμβαση των Βρυξελλών και τα Πρωτόκολλα του 1968 και του 1979 με τον ν. 2107/1992, και οι Κανόνες Χάγης-Βίσμπυ εφαρμόζονται στην Ελλάδα από τον Ιούνιο του 1993. Κατά το άρθρο 28 παρ. 1 του Συντάγματος, αποτελούν μέρος του εσωτερικού δικαίου και υπερισχύουν κάθε αντίθετης διάταξης νόμου. Τους Κανόνες του Αμβούργου η Ελλάδα δεν τους έχει κυρώσει.
Ο νέος Κώδικας Ιδιωτικού Ναυτικού Δικαίου (ν. 5020/2023) παραπέμπει ρητά στους Κανόνες Χάγης-Βίσμπυ. Η διεθνής μεταφορά με τακτικές γραμμές διέπεται από αυτούς ανεξάρτητα από την έκδοση φορτωτικής. Η διεθνής μεταφορά με μη τακτικές γραμμές, στο πλαίσιο ναύλωσης, διέπεται από αυτούς εφόσον έχει εκδοθεί φορτωτική ή ισοδύναμο έγγραφο (άρθρο 118 ΚΙΝΔ). Τα μέρη μιας ναύλωσης μπορούν επίσης να συμφωνήσουν ότι οι μεταξύ τους σχέσεις θα διέπονται από τους Κανόνες αυτούς (άρθρο 74 ΚΙΝΔ).
3. Πεδίο εφαρμογής
Κανόνες Χάγης-Βίσμπυ. Δεν ορίζουν γενικά τη σύμβαση μεταφοράς. Εφαρμόζονται σε συμβάσεις μεταφοράς που «καλύπτονται» από φορτωτική ή παρόμοιο έγγραφο τίτλου (άρθρο Ι(β)), όταν μεταφέρονται εμπορεύματα μεταξύ λιμένων διαφορετικών κρατών και: η φορτωτική εκδόθηκε σε συμβαλλόμενο κράτος, ή η μεταφορά γίνεται από λιμάνι συμβαλλόμενου κράτους, ή η φορτωτική ορίζει ότι εφαρμόζονται οι Κανόνες (άρθρο Χ). Δεν εφαρμόζονται στα ναυλοσύμφωνα, εφαρμόζονται όμως στη φορτωτική που εκδίδεται βάσει ναύλωσης από τη στιγμή που ρυθμίζει τη σχέση του μεταφορέα με τρίτο κομιστή.
Κανόνες του Αμβούργου. Ορίζουν τη σύμβαση θαλάσσιας μεταφοράς ως κάθε σύμβαση με την οποία ο μεταφορέας αναλαμβάνει, έναντι ναύλου, να μεταφέρει εμπορεύματα δια θαλάσσης από λιμάνι σε λιμάνι (άρθρο 1 παρ. 6). Εφαρμόζονται ανεξάρτητα από την έκδοση φορτωτικής, όταν ο λιμένας φόρτωσης ή εκφόρτωσης βρίσκεται σε συμβαλλόμενο κράτος, όταν η φορτωτική εκδόθηκε σε συμβαλλόμενο κράτος ή όταν το έγγραφο μεταφοράς παραπέμπει σε αυτούς (άρθρο 2). Ούτε αυτοί εφαρμόζονται στα ναυλοσύμφωνα, εφαρμόζονται όμως στη φορτωτική που εκδίδεται βάσει ναύλωσης στη σχέση με κομιστή που δεν είναι ο ναυλωτής.
4. Φορτία: κατάστρωμα, ζώα, επικίνδυνα
- Φορτίο καταστρώματος. Οι Κανόνες Χάγης-Βίσμπυ δεν εφαρμόζονται σε φορτίο που δηλώνεται στη φορτωτική ότι μεταφέρεται στο κατάστρωμα και πράγματι μεταφέρεται εκεί (άρθρο Ι(γ)). Οι Κανόνες του Αμβούργου το καλύπτουν. Επιτρέπουν τη μεταφορά στο κατάστρωμα μόνο αν συμφωνήθηκε με τον φορτωτή, αν το επιβάλλει η συνήθεια του εμπορίου ή αν το απαιτεί ο νόμος (άρθρο 9). Αν το φορτίο μεταφερθεί στο κατάστρωμα ενώ είχε συμφωνηθεί ρητά μεταφορά στο κύτος, ο μεταφορέας χάνει το δικαίωμα περιορισμού της ευθύνης.
- Ζώντα ζώα. Εξαιρούνται από τους Κανόνες Χάγης-Βίσμπυ, οπότε τα μέρη συμφωνούν ελεύθερα τους όρους. Οι Κανόνες του Αμβούργου τα καλύπτουν, αλλά ο μεταφορέας δεν ευθύνεται για ζημία από τους ειδικούς κινδύνους της μεταφοράς τους, αν αποδείξει ότι τήρησε τις οδηγίες του φορτωτή (άρθρο 5 παρ. 5).
- Επικίνδυνα εμπορεύματα. Κατά τους Κανόνες Χάγης-Βίσμπυ, ο μεταφορέας που δεν γνώριζε την επικίνδυνη φύση τους μπορεί να τα εκφορτώσει, να τα καταστρέψει ή να τα καταστήσει αβλαβή χωρίς αποζημίωση, και ο φορτωτής ευθύνεται για κάθε ζημία (άρθρο IV παρ. 6). Οι Κανόνες του Αμβούργου προσθέτουν ρητές υποχρεώσεις του φορτωτή: σήμανση των εμπορευμάτων ως επικίνδυνων και ενημέρωση του μεταφορέα για τη φύση τους και τις αναγκαίες προφυλάξεις (άρθρο 13).
5. Περίοδος και θεμέλιο της ευθύνης
5.1. Περίοδος ευθύνης
Οι Κανόνες Χάγης-Βίσμπυ καλύπτουν το διάστημα από τη φόρτωση έως την εκφόρτωση (από «γερανό σε γερανό», tackle to tackle). Οι Κανόνες του Αμβούργου καλύπτουν όλο το διάστημα κατά το οποίο ο μεταφορέας έχει τα εμπορεύματα στην επιμέλειά του, στο λιμάνι φόρτωσης, κατά τη μεταφορά και στο λιμάνι εκφόρτωσης («από λιμάνι σε λιμάνι»).
5.2. Οι υποχρεώσεις του μεταφορέα
Κατά τους Κανόνες Χάγης-Βίσμπυ, ο μεταφορέας οφείλει, πριν και κατά την έναρξη του ταξιδιού, να καταβάλει τη δέουσα επιμέλεια ώστε το πλοίο να είναι αξιόπλοο, σωστά επανδρωμένο, εξοπλισμένο και εφοδιασμένο, και οι χώροι φόρτωσης κατάλληλοι για τα εμπορεύματα. Οφείλει επίσης να φορτώνει, να στοιβάζει, να μεταφέρει, να φυλάσσει και να εκφορτώνει τα εμπορεύματα με τη δέουσα επιμέλεια (άρθρο ΙΙΙ).
Οι Κανόνες του Αμβούργου υιοθετούν ένα ενιαίο σύστημα τεκμαιρόμενου πταίσματος: ο μεταφορέας ευθύνεται για απώλεια, ζημία ή καθυστέρηση όσο τα εμπορεύματα είναι στην επιμέλειά του, εκτός αν αποδείξει ότι ο ίδιος, οι υπάλληλοι και οι εντολοδόχοι του έλαβαν όλα τα μέτρα που μπορούσαν εύλογα να απαιτηθούν (άρθρο 5 παρ. 1). Ρυθμίζουν επίσης για πρώτη φορά την ευθύνη για καθυστέρηση στην παράδοση και την ευθύνη του «πραγματικού μεταφορέα» που εκτελεί τη μεταφορά ή μέρος της (άρθρο 10).
5.3. Οι εξαιρέσεις: η πιο σημαντική διαφορά
Οι Κανόνες Χάγης-Βίσμπυ περιέχουν μακρύ κατάλογο εξαιρέσεων (άρθρο IV παρ. 2). Οι πιο σημαντικές είναι το «ναυτικό πταίσμα», δηλαδή το σφάλμα του πλοιάρχου ή του πληρώματος στη ναυσιπλοΐα ή στη διαχείριση του πλοίου, και η πυρκαγιά, εκτός αν οφείλεται σε προσωπικό πταίσμα του μεταφορέα. Ο μεταφορέας δεν ευθύνεται ούτε για παρέκκλιση για τη διάσωση ζωής ή περιουσίας στη θάλασσα ή για άλλη εύλογη παρέκκλιση (άρθρο IV παρ. 4).
Οι Κανόνες του Αμβούργου καταργούν τον κατάλογο αυτό και την εξαίρεση του ναυτικού πταίσματος. Διατηρούν λίγες ειδικές ρυθμίσεις:
- Πυρκαγιά: ο μεταφορέας ευθύνεται, αλλά ο ενάγων πρέπει να αποδείξει ότι η πυρκαγιά ή οι συνέπειές της οφείλονται σε πταίσμα του μεταφορέα ή των ανθρώπων του (άρθρο 5 παρ. 4).
- Διάσωση: ο μεταφορέας δεν ευθύνεται, εκτός από τη γενική αβαρία, για ζημία από μέτρα για τη διάσωση ζωής ή από εύλογα μέτρα για τη διάσωση περιουσίας στη θάλασσα (άρθρο 5 παρ. 6).
- Συντρέχουσα αιτία: όταν η ζημία οφείλεται εν μέρει σε πταίσμα του μεταφορέα και εν μέρει σε άλλη αιτία, ευθύνεται μόνο για το μέρος που οφείλεται στο πταίσμα του, εφόσον αποδείξει ποιο μέρος της ζημίας δεν οφείλεται σε αυτό (άρθρο 5 παρ. 7).
6. Όρια ευθύνης
- Κανόνες Χάγης-Βίσμπυ: 666,67 SDR ανά δέμα ή μονάδα φορτίου ή 2 SDR ανά χιλιόγραμμο μικτού βάρους, όποιο ποσό είναι μεγαλύτερο. Δεν υπάρχει ειδική ρύθμιση για την καθυστέρηση. Τα αρχικά όρια των Κανόνων της Χάγης ήταν 100 λίρες Αγγλίας ανά δέμα.
- Κανόνες του Αμβούργου: 835 SDR ανά δέμα ή μονάδα φορτίου ή 2,5 SDR ανά χιλιόγραμμο, όποιο είναι μεγαλύτερο. Για καθυστέρηση, ποσό ίσο με 2,5 φορές τον ναύλο των εμπορευμάτων που καθυστέρησαν, όχι όμως πάνω από τον συνολικό ναύλο της σύμβασης (άρθρο 6).
Και στα δύο συστήματα ο μεταφορέας χάνει το δικαίωμα περιορισμού, αν η ζημία οφείλεται σε δική του πράξη ή παράλειψη που έγινε με πρόθεση πρόκλησης ζημίας ή απερίσκεπτα και με γνώση ότι πιθανώς θα προκληθεί ζημία.
7. Ειδοποίηση ζημίας και παραγραφή
- Κανόνες Χάγης-Βίσμπυ: η έγγραφη ειδοποίηση για απώλεια ή ζημία δίνεται πριν ή κατά την παράδοση ή, αν η ζημία δεν είναι εμφανής, εντός τριών ημερών. Αν δεν δοθεί, τεκμαίρεται ότι τα εμπορεύματα παραδόθηκαν όπως περιγράφονται στη φορτωτική, μέχρι να αποδειχθεί το αντίθετο. Η αγωγή πρέπει να ασκηθεί εντός ενός έτους από την παράδοση ή από την ημέρα που έπρεπε να γίνει.
- Κανόνες του Αμβούργου: η ειδοποίηση δίνεται από τον παραλήπτη το αργότερο την επόμενη εργάσιμη ημέρα μετά την παράδοση ή, αν η ζημία δεν είναι εμφανής, εντός 15 συνεχόμενων ημερών. Για καθυστέρηση απαιτείται ειδοποίηση εντός 60 συνεχόμενων ημερών (άρθρο 19). Η προθεσμία για δικαστική ή διαιτητική διαδικασία είναι δύο έτη (άρθρο 20).
8. Δικαιοδοσία και διαιτησία
Οι Κανόνες Χάγης-Βίσμπυ δεν ρυθμίζουν τη δικαιοδοσία, οπότε ισχύουν οι ρήτρες της φορτωτικής και οι γενικοί κανόνες. Οι Κανόνες του Αμβούργου επιτρέπουν στον ενάγοντα να επιλέξει μεταξύ ορισμένων δικαστηρίων, όπως της έδρας του εναγομένου, του τόπου σύναψης της σύμβασης και των λιμένων φόρτωσης ή εκφόρτωσης (άρθρο 21). Αντίστοιχα, η διαιτησία μπορεί να διεξαχθεί και σε έναν από αυτούς τους τόπους, κατ' επιλογή του ενάγοντος (άρθρο 22).
9. Από την ελληνική νομολογία
Ο Άρειος Πάγος έχει κρίνει αρκετές φορές ζητήματα των Κανόνων Χάγης-Βίσμπυ, κυρίως την ετήσια προθεσμία του άρθρου ΙΙΙ παρ. 6. Οι αποφάσεις παρουσιάζονται με βάση τις περιλήψεις τους στη βάση νομολογίας της Comité Maritime International (CMI).
- ΑΠ 1657/2008 (Α1 Πολιτικό Τμήμα). Η ετήσια προθεσμία είναι προθεσμία παραγραφής της αξίωσης του παραλήπτη για απώλεια ή ζημία του φορτίου και ισχύει τόσο για τη συμβατική όσο και για την αδικοπρακτική ευθύνη του μεταφορέα. Επειδή οι Κανόνες δεν ρυθμίζουν τη διακοπή και την αναστολή, εφαρμόζονται οι διατάξεις του Αστικού Κώδικα: η άσκηση αγωγής διακόπτει την παραγραφή (άρθρα 261 και 270 ΑΚ) και η ανώτερη βία κατά το τελευταίο εξάμηνο την αναστέλλει (άρθρο 255 ΑΚ).
- ΑΠ 928/2011 (Α1 Πολιτικό Τμήμα). Η πρόσθετη προθεσμία του άρθρου ΙΙΙ παρ. 6 bis, που επιτρέπει την αγωγή αναγωγής και μετά το έτος, αφορά μόνο τις αξιώσεις του θαλάσσιου μεταφορέα κατά τρίτου, για παράδειγμα κατά του πραγματικού μεταφορέα ή άλλου βοηθού του.
- ΑΠ 1092/2014 (Α2 Πολιτικό Τμήμα). Όταν ο ασφαλιστής του φορτίου έχει υποκατασταθεί στα δικαιώματα του ασφαλισμένου, η παραγραφή δεν συμπληρώνεται πριν από την πάροδο έξι μηνών από την υποκατάσταση, κατά τον ν. 2496/1997. Η ρύθμιση αυτή δεν συγκρούεται με τους Κανόνες, αφού καλύπτει ζήτημα που αυτοί δεν ρυθμίζουν.
- ΑΠ 343/2019 (Α2 Πολιτικό Τμήμα). Για τον υπολογισμό της αποζημίωσης, η αξία των εμπορευμάτων προσδιορίζεται στον τόπο και χρόνο εκφόρτωσης, κατά την τιμή του χρηματιστηρίου εμπορευμάτων (άρθρο IV παρ. 5 στοιχ. β). Η αποζημίωση που ζητείται στην Ελλάδα εκφράζεται σε ευρώ.
Συνοπτικός πίνακας
| Ζήτημα | Χάγης-Βίσμπυ | Αμβούργου |
|---|---|---|
| Ισχύς στην Ελλάδα | Ναι (ν. 2107/1992, ΚΙΝΔ) | Όχι |
| Βάση εφαρμογής | Φορτωτική ή παρόμοιο έγγραφο | Σύμβαση θαλάσσιας μεταφοράς |
| Περίοδος ευθύνης | Φόρτωση έως εκφόρτωση | Όσο τα εμπορεύματα είναι στην επιμέλεια του μεταφορέα |
| Ναυτικό πταίσμα | Απαλλάσσει τον μεταφορέα | Δεν απαλλάσσει |
| Φορτίο καταστρώματος, ζώα | Εκτός πεδίου | Εντός πεδίου, με ειδικούς κανόνες |
| Όριο ευθύνης | 666,67 SDR/δέμα ή 2 SDR/kg | 835 SDR/δέμα ή 2,5 SDR/kg |
| Καθυστέρηση | Δεν ρυθμίζεται | 2,5 φορές ο ναύλος |
| Παραγραφή | 1 έτος | 2 έτη |
Συμπεράσματα
Οι Κανόνες Χάγης-Βίσμπυ αντικατοπτρίζουν έναν συμβιβασμό που ευνοεί περισσότερο τον μεταφορέα, κυρίως με την εξαίρεση του ναυτικού πταίσματος και τα χαμηλότερα όρια. Οι Κανόνες του Αμβούργου μετακινούν την ισορροπία προς τον φορτωτή, με ενιαίο σύστημα ευθύνης, ευρύτερη περίοδο και πεδίο εφαρμογής, υψηλότερα όρια και ρύθμιση της καθυστέρησης. Στην πράξη όμως κυριαρχούν οι πρώτοι, γιατί τους εφαρμόζουν οι μεγάλες ναυτιλιακές χώρες, και η Ελλάδα. Οι Κανόνες του Ρότερνταμ επιχείρησαν να γεφυρώσουν τα δύο συστήματα και να καλύψουν τις σύγχρονες συνδυασμένες μεταφορές, αλλά μέχρι σήμερα δεν έχουν τεθεί σε ισχύ.
Πηγές και βιβλιογραφία
- Διεθνής Σύμβαση των Βρυξελλών του 1924 και Πρωτόκολλα 1968 και 1979· ν. 2107/1992.
- Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για τη θαλάσσια μεταφορά εμπορευμάτων, 1978 (Κανόνες του Αμβούργου)· Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών του 2008 (Κανόνες του Ρότερνταμ).
- Κώδικας Ιδιωτικού Ναυτικού Δικαίου (ν. 5020/2023), άρθρα 74 και 118.
- UNCITRAL, Status of the Hamburg Rules and of the Rotterdam Rules.
- ΑΠ 1657/2008, ΑΠ 928/2011, ΑΠ 1092/2014, ΑΠ 343/2019: περιλήψεις στη βάση νομολογίας της CMI (CMI, ΑΠ 1657/2008· ΑΠ 928/2011· ΑΠ 1092/2014· ΑΠ 343/2019).
- Κοροτζής Ι., Ναυτικό Δίκαιο, τόμ. ΙΙ, 2005.
- Κιάντου-Παμπούκη Α., Ναυτικό Δίκαιο, τόμ. ΙΙ, Σάκκουλας.
- Γκιζιάκης Κ. – Παπαδόπουλος Α. – Πλωμαρίτου Ε., Εισαγωγή στις Ναυλώσεις, 2η έκδ., Σταμούλης, 2006.
- Τζελέπης Ν., Μεταφορά εμπορευμάτων δια θαλάσσης: ναυλοσύμφωνα, φορτωτική, Κανόνες Χάγης, Ίων, 1988.
- Tetley W., Interpretation and Construction of the Hague, Hague/Visby and Hamburg Rules.
Η μελέτη έχει αποκλειστικά ενημερωτικό χαρακτήρα, αποτυπώνει το νομικό πλαίσιο κατά την ημερομηνία επικαιροποίησης και δεν αποτελεί νομική συμβουλή. Για κάθε συγκεκριμένη περίπτωση απαιτείται εξατομικευμένη αξιολόγηση.
