Εισαγωγική επισκόπηση για μη ειδικούς. Παρουσιάζει το νομικό πλαίσιο και τις βασικές έννοιες του θέματος, ως πρώτη γνωριμία με αυτό.
Εισαγωγή
Η υπόθεση του δεξαμενόπλοιου SAIGA ήταν η πρώτη που καταχωρίστηκε στο Διεθνές Δικαστήριο για το Δίκαιο της Θάλασσας, στο Αμβούργο, και η πρώτη που αφορούσε την ταχεία απελευθέρωση πλοίου και πληρώματος. Η μελέτη παρουσιάζει πρώτα τη λειτουργία του Δικαστηρίου και τη διαδικασία του άρθρου 292 της Σύμβασης των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας και στη συνέχεια τα περιστατικά, τη διαδικασία και την έκβαση της υπόθεσης.
1. Το Διεθνές Δικαστήριο για το Δίκαιο της Θάλασσας
1.1. Οι κανόνες λειτουργίας
Το Δικαστήριο εδρεύει στο Αμβούργο, αλλά μπορεί να συνεδριάζει και αλλού. Η λειτουργία του διέπεται:
- από το Καταστατικό του, που αποτελεί το Παράρτημα VI της Σύμβασης για το Δίκαιο της Θάλασσας,
- από το Μέρος XV της Σύμβασης για την επίλυση των διαφορών,
- από τους Κανόνες Διαδικασίας που έχει θεσπίσει το ίδιο το Δικαστήριο,
- από τους γενικούς κανόνες του διεθνούς δικαίου, στο μέτρο που δεν αντιβαίνουν στη Σύμβαση.
1.2. Σύνθεση
Το Δικαστήριο αποτελείται από 21 δικαστές, που εκλέγονται από τα κράτη μέρη της Σύμβασης με εννεαετή θητεία, η οποία μπορεί να ανανεωθεί. Πρέπει να υπάρχουν τουλάχιστον τρεις δικαστές από κάθε γεωγραφική ομάδα της Γενικής Συνέλευσης του ΟΗΕ. Οι πρώτοι δικαστές εξελέγησαν το 1996.
Κατά κανόνα το Δικαστήριο συνεδριάζει σε ολομέλεια, με απαρτία έντεκα δικαστών. Αν στη σύνθεση μετέχει δικαστής της ιθαγένειας του ενός διαδίκου, ο άλλος διάδικος μπορεί να ορίσει δικαστή ad hoc. Το Δικαστήριο σχηματίζει επίσης ειδικά τμήματα για ορισμένες κατηγορίες διαφορών και Τμήμα Συνοπτικής Διαδικασίας, το οποίο εκδικάζει υποθέσεις όταν το ζητήσουν οι διάδικοι ή όταν δεν είναι δυνατή η συγκρότηση της ολομέλειας, για παράδειγμα σε περίοδο διακοπών.
1.3. Βασικοί κανόνες διαδικασίας
Το Δικαστήριο επιλαμβάνεται μιας διαφοράς με προσφυγή, στις περιπτώσεις υποχρεωτικής αρμοδιότητας, ή με ειδική συμφωνία των διαδίκων. Από την κατάθεση της προσφυγής μπορεί να εκδίδει διατάξεις για τη διεξαγωγή της δίκης και να διατάσσει προσωρινά μέτρα. Η συζήτηση είναι δημόσια, εκτός αν οι διάδικοι ζητήσουν ή το Δικαστήριο αποφασίσει διαφορετικά.
Η απόφαση λαμβάνεται με την πλειοψηφία των παρόντων δικαστών. Σε ισοψηφία υπερισχύει η ψήφος του Προέδρου. Οι δικαστές που μειοψήφησαν μπορούν να επισυνάψουν αντίθετη γνώμη. Η απόφαση είναι υποχρεωτική για τους διαδίκους, και σε περίπτωση διαφωνίας για το περιεχόμενό της το Δικαστήριο μπορεί να την ερμηνεύσει.
Αν ένας διάδικος δεν εμφανιστεί, ο άλλος μπορεί να ζητήσει τη συνέχιση της διαδικασίας. Το Δικαστήριο εξετάζει όμως αυτεπαγγέλτως αν είναι αρμόδιο και αν η προσφυγή είναι νομικά και ουσιαστικά βάσιμη. Η απουσία ενός διαδίκου δεν δημιουργεί τεκμήριο σε βάρος του. Τρίτο κράτος μπορεί να ζητήσει να παρέμβει, αν η απόφαση μπορεί να θίξει έννομα συμφέροντά του ή αν τίθεται θέμα ερμηνείας της Σύμβασης ή άλλης συμφωνίας στην οποία είναι μέρος.
2. Η ταχεία απελευθέρωση πλοίου και πληρώματος
Κατά το άρθρο 292 της Σύμβασης, όταν ένα κράτος κρατεί πλοίο που φέρει τη σημαία άλλου κράτους και δεν συμμορφώνεται με τις διατάξεις της Σύμβασης για την ταχεία απελευθέρωση του πλοίου ή του πληρώματος μετά την κατάθεση εύλογης εγγύησης, το κράτος της σημαίας μπορεί να προσφύγει σε διεθνές δικαστήριο. Αν τα μέρη δεν συμφωνήσουν διαφορετικά, αρμόδιο είναι το Διεθνές Δικαστήριο για το Δίκαιο της Θάλασσας.
Η διαδικασία είναι ταχεία και περιορισμένη. Το Δικαστήριο δεν κρίνει αν η κράτηση ήταν νόμιμη. Κρίνει μόνο αν πρέπει να απελευθερωθούν το πλοίο και το πλήρωμα και με ποια εγγύηση. Από την ίδρυσή του, το Δικαστήριο έχει εκδικάσει εννέα υποθέσεις ταχείας απελευθέρωσης, μεταξύ των οποίων οι Camouco, Monte Confurco, Grand Prince, Volga, Juno Trader, Hoshinmaru και Tomimaru. Η πρώτη ήταν η SAIGA.
3. Τα πραγματικά περιστατικά
Το SAIGA ήταν δεξαμενόπλοιο με σημαία του Αγίου Βικεντίου και Γρεναδινών, που ανεφοδίαζε με πετρέλαιο αλιευτικά σκάφη στα ανοιχτά της Δυτικής Αφρικής. Στις 27 Οκτωβρίου 1997 ανεφοδίασε αλιευτικά σκάφη στην αποκλειστική οικονομική ζώνη της Γουινέας. Την επόμενη ημέρα, στις 28 Οκτωβρίου 1997, συνελήφθη από τελωνειακά περιπολικά της Γουινέας και οδηγήθηκε στο Κόνακρι, όπου κρατήθηκαν το πλοίο και το πλήρωμα. Το φορτίο πετρελαίου εκφορτώθηκε με εντολή των αρχών της Γουινέας.
4. Η διαδικασία
Στις 13 Νοεμβρίου 1997 ο Άγιος Βικέντιος και Γρεναδίνες κατέθεσε προσφυγή για την ταχεία απελευθέρωση του πλοίου και του πληρώματος. Η υπόθεση καταχωρίστηκε ως υπόθεση αριθ. 1. Ο προσφεύγων ζήτησε να εκδικαστεί από το Τμήμα Συνοπτικής Διαδικασίας, όμως η Γουινέα δεν συμφώνησε μέσα στην προθεσμία των Κανόνων, οπότε η υπόθεση εκδικάστηκε από την ολομέλεια.
Με διάταξη της 13ης Νοεμβρίου 1997 ο Πρόεδρος όρισε συζήτηση για τις 21 Νοεμβρίου. Η Γουινέα ζήτησε αναβολή, επικαλούμενη δυσκολίες στη συγκέντρωση των αποδεικτικών στοιχείων, και η συζήτηση μετατέθηκε για τις 27 Νοεμβρίου. Στις 26 Νοεμβρίου η Γουινέα κατέθεσε την απάντησή της. Πριν από τη συζήτηση ο Πρόεδρος συναντήθηκε με τους εκπροσώπους των διαδίκων για να διαπιστώσει τις απόψεις τους για τα διαδικαστικά ζητήματα, και οι διάδικοι γνωστοποίησαν τους μάρτυρες που σκόπευαν να εξετάσουν, όπως ορίζουν οι Κανόνες του Δικαστηρίου.
Η δημόσια συζήτηση έγινε σε δύο συνεδριάσεις, στις 27 και 28 Νοεμβρίου 1997. Οι διάδικοι ανέπτυξαν τους ισχυρισμούς τους σε δύο γύρους και εξετάστηκαν μάρτυρες, μεταξύ των οποίων ένας αξιωματικός του πλοίου. Ολόκληρη η υπόθεση, από την κατάθεση της προσφυγής έως την απόφαση, διήρκεσε περίπου τρεις εβδομάδες.
5. Η απόφαση της 4ης Δεκεμβρίου 1997
Έξι ημέρες μετά τη συζήτηση, στις 4 Δεκεμβρίου 1997, το Δικαστήριο εξέδωσε την πρώτη του απόφαση. Ομόφωνα έκρινε ότι είχε αρμοδιότητα. Με πλειοψηφία 12 προς 9 διέταξε την ταχεία απελευθέρωση του πλοίου και του πληρώματος, με εγγύηση που αποτελούνταν από το πετρέλαιο που είχε ήδη εκφορτωθεί και από ποσό 400.000 δολαρίων ΗΠΑ, σε μορφή τραπεζικής εγγύησης ή πιστωτικής επιστολής.
Η απόφαση συζητήθηκε έντονα, λόγω της μεγάλης μειοψηφίας και των αντίθετων γνωμών. Το κρίσιμο ζήτημα ήταν αν η κράτηση ενός πλοίου ανεφοδιασμού μπορούσε να υπαχθεί στις διατάξεις της Σύμβασης για την αλιεία, ώστε να εφαρμοστεί η διαδικασία ταχείας απελευθέρωσης.
Η εκτέλεση της απόφασης δεν ήταν άμεση: οι διάδικοι διαφώνησαν για τη μορφή της εγγύησης. Στο μεταξύ, τα δικαστήρια της Γουινέας καταδίκασαν τον πλοίαρχο σε πρόστιμο περίπου 15 εκατομμυρίων δολαρίων ΗΠΑ και διέταξαν τη δήμευση του πλοίου. Τελικά η Γουινέα απελευθέρωσε το πλοίο, τον πλοίαρχο και το πλήρωμα, και στις αρχές Μαρτίου 1998 το Δικαστήριο επιβεβαίωσε ότι αυτό έγινε σε συμμόρφωση με την απόφασή του.
6. Η συνέχεια: SAIGA (No. 2)
Ο Άγιος Βικέντιος και Γρεναδίνες προσέφυγε στη συνέχεια και για την ουσία της διαφοράς (υπόθεση αριθ. 2). Στις 11 Μαρτίου 1998 το Δικαστήριο διέταξε προσωρινά μέτρα. Με την απόφαση της 1ης Ιουλίου 1999, την πρώτη του απόφαση επί της ουσίας, έκρινε ότι η Γουινέα είχε παραβιάσει τα δικαιώματα του κράτους της σημαίας με τη σύλληψη και την κράτηση του SAIGA και επιδίκασε αποζημίωση 2.123.357 δολαρίων ΗΠΑ, με τόκους. Η αποζημίωση αφορούσε κυρίως τη ζημία του πλοιοκτήτη, του ναυλωτή, του ιδιοκτήτη του φορτίου, του πλοιάρχου και του πληρώματος.
Συμπεράσματα
Η υπόθεση SAIGA έδειξε στην πράξη πώς λειτουργεί η διαδικασία ταχείας απελευθέρωσης: γρήγορα, μέσα σε λίγες εβδομάδες, και χωρίς να κρίνεται η νομιμότητα της κράτησης. Ανέδειξε επίσης τα όρια της διαδικασίας. Η απελευθέρωση εξαρτάται από τη συμμόρφωση του κράτους που κρατεί το πλοίο, και η ουσία της διαφοράς κρίνεται σε χωριστή, πολύ μακρύτερη δίκη. Για τους πλοιοκτήτες και τα κράτη σημαίας, η υπόθεση είναι ακόμη σημείο αναφοράς για την προστασία πλοίων και πληρωμάτων που κρατούνται σε ξένα ύδατα.
Πηγές
- Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας, άρθρα 73 και 292· Καταστατικό του Δικαστηρίου (Παράρτημα VI)· Κανόνες Διαδικασίας του Δικαστηρίου.
- ITLOS, The M/V “SAIGA” Case (Saint Vincent and the Grenadines v. Guinea), Prompt Release, Judgment of 4 December 1997, List of cases No. 1.
- ITLOS, The M/V “SAIGA” (No. 2) Case, Order of 11 March 1998 (Provisional Measures) και Judgment of 1 July 1999, List of cases No. 2.
- ITLOS, Δελτία Τύπου αριθ. 10 (4.12.1997), 14 (1998) και 23 (1.7.1999).
Η μελέτη έχει αποκλειστικά ενημερωτικό χαρακτήρα, αποτυπώνει το νομικό πλαίσιο κατά την ημερομηνία επικαιροποίησης και δεν αποτελεί νομική συμβουλή. Για κάθε συγκεκριμένη περίπτωση απαιτείται εξατομικευμένη αξιολόγηση.
